Prof. Dr. Enes Karić
Dhjetë pyetje të rënda drejtuar Kur’anit
E dhjeta: Përse Zoti i drejtohet njeriut me fjalë?
Të nëntë “pyetjet e pashmangshme” të trajtuara më parë rreth Kur’anit – domethënë: 1. pse ka Zot, 2. pse ka Botë, 3. pse ka Njeri, 4. pse ka Jetë, 5. pse duhet besuar në Zotin, 6. pse ekziston liria, 7. pse një Zot i vetëm dhe shumë fe, 8. për çfarë shërben Bota e Përtejme, 9. pse ekzistojnë Xheneti dhe Xhehenemi – të gjitha këto pyetje lidhen ngushtë me këtë pyetje të dhjetë, po aq të rëndë dhe themelore, rreth vetë Kur’anit, përkatësisht: 10. Pse ekzistojnë librat e shpallur hyjnorë, ose pse Zoti, në përgjithësi, u flet njerëzve?
Autori i kësaj broshure e ka parasysh një numër të madh veprash që janë shkruar mbi temën “Kur’ani për Kur’anin” ose “Kur’ani për librat hyjnorë të shpallur”. Është e vështirë të thuhet diçka që tashmë nuk është thënë për këtë çështje; ndoshta ajo që mbetet e mundshme është vetëm të kërkohet një këndvështrim i ri, një perspektivë tjetër vëzhgimi mbi këtë pyetje kaq të rëndësishme: “Pse Zoti u flet njerëzve?”.
Ka një bazë a mbështetje pohimi se besimi në Zot u jep njerëzve forcë që të përballen me këto pyetje. Por, po aq të pranishme në literaturë janë edhe pohimet sipas të cilave njerëzit që nuk besojnë në arsyeshmërinë e këtyre pyetjeve mund të nisen "nga mosbesimi i tyre", ose nga perspektivat e veta, dhe prej andej ta arsyetojnë kuptimin e mohimit të tyre. Të dyja këto pozicione – ajo besimtare dhe ajo jobesimtare – kërkojnë nga protagonistët e tyre një pranim. Besimtarët pranojnë ta përqafojnë kuptimësinë e pyetjeve të përmendura pa kërkuar domosdoshmërisht prova bindëse. Por edhe jobesimtarët pranojnë të qëndrojnë anash këtyre pyetjeve, t’i shmangin ato ose t’i konsiderojnë si thjesht fantazma mendore, pa kërkuar për qëndrimin e tyre argumente të mëtejshme.
Fjala Hyjnore e Kurʼanit nuk i shmanget faktit që t’i adresojë këto dhe shumë qëndrime e pozicione të tjera të njeriut në përballjen me pyetjen: “Pse Zoti u flet njerëzve?“. Sipas Kurʼanit, si në besim ashtu edhe në mosbesim, kërkohet pranimi i njeriut, vendimi i tij i lirë. Njerëzit u përmbahen pozicioneve dhe pikënisjeve të veta, ashtu siç thuhet edhe në suren el-Muʼminun (23:53): "Secili grup krenohet me atë që e ka përvetësuar për vete."
Në faqet që vijojnë, kësaj pyetjeje të dhjetë (“Pse librat hyjnorë?“, “Pse Kurʼani?“, “Pse Zoti u flet njerëzve?“) do t’i qasemi përmes një vargu përpjekjesh për të parandier dhe paraqitur përgjigje të mundshme. Por këto përgjigje nuk do të mund të artikulohen pa shtruar pyetje të reja, madje edhe ato pyetje për të cilat nuk ka përgjigje që do t’i kënaqnin të gjitha kureshtjet njerëzore.
1. Shpallja hyjnore si shpallje e thelbit dhe e plotnisë së Botëve
Duke u parë nga aspekti kohor dhe tematik, Bibla dhe Kurʼani – këta dy libra fetarë që për ne janë më të afërt si gjeografikisht ashtu edhe historikisht – e pranojnë si diçka të vetëkuptueshme faktin se Zoti u flet njerëzve dhe se njerëzit i flasin Zotit, dhe këtë e marrin si një të dhënë që nuk vihet në dyshim. Në njëfarë mënyre, nisja bëhet nga premisa se është e padiskutueshme që Zoti flet dhe se Ai (Veten) ua shpall njerëzve, ashtu siç është e padiskutueshme që njerëzit i flasin Zotit. Sipas Kurʼanit, ky komunikim verbal Zot–njeri, njeri–Zot është i pandërprerë; ai ekziston në një marrëdhënie të ngjashme me atë të ajrit dhe mushkërive, me atë të dritës dhe syrit.
Madje, faqet e Biblës dhe të Kurʼanit na bëjnë të ditur se të folurit hyjnor drejtuar njerëzimit ka hierarkinë e vet: Zoti u drejtohet disa njerëzve nëpërmjet ëndrrave intensive, të tjerëve nëpërmjet frymëzimit, disa të tjerëve, në gjendje zgjuarësie të plotë, nëpërmjet revelatës dhe Shpalljes. Për më tepër, disa njerëzve Zoti u drejtohet edhe me anë të dërgimit të Librave të Tij Hyjnorë, të cilët i shpalosen pandërprerë njerëzimit, fjalët e të cilëve shqiptohen dhe faqet e të cilëve shfletohen vazhdimisht. Në procesin e Shpalljes, vetë Kurʼani përmend banorë të veçantë qiellorë, apo fenomene të quajtura engjëj (meleqë). Xhibrilia.s. këtu ka një rol qendror; për të Kurʼani dëshmon se është “Shpirti Besnik” (er-ruhu’l-emin), siç thuhet në suren esh-Shuʻara (26:193): "Atë e solli shpirti besnik (Xhibrili)."
Kur bëhet fjalë për Shpalljen Hyjnore në kuptimin dhe formën e revelatës (ose të dërgimit të Librave Hyjnorë, të Fjalës dhe të të Folurit të Zotit drejtuar njerëzve dhe njerëzimit), Bibla dhe Kurʼani përmendin shumë figura njerëzore si të dërguar të Zotit,lajmëtarë, profetë, udhëzues, njerëz të frymëzuar, e të ngjashëm. I gjithë ky komunikim hyjnor me njerëzit duhet kuptuar si komunikim i Pafundësisë dhe i Pakufishmërisë Hyjnore me fundshmërinë tokësore të njeriut dhe me kufizimin e tij ekzistencial. Shumë teologji hebraike, të krishtera dhe islame, të formuara në shekuj dhe epoka të ndryshme, përmbajnë mësime dogmatike të përpunuara në mënyrë të qëndrueshme rreth dy llojeve të Shpalljes Hyjnore:
A) Shpallja e Zotit nëpërmjet krijimit Hyjnor (universit, qiejve, botëve, Tokës, mineraleve, florës, faunës dhe njeriut), dhe
B) Shpallja e Zotit nëpërmjet dërgimit dhe zbritjes së Fjalëve Hyjnore të përjetshme, të Fjalës Hyjnore të përjetshme, të Librave Hyjnorë të përjetshëm.
Në këtë vend duhet të dallohet një ndarje e rëndësishme. Ndërsa shpallja e botëve zhvillohet nëpërmjet krijimit të tyre, ardhjes në qenësi dhe shfaqjes së tyre në ekzistencë, shpallja e Fjalëve të Zotit zhvillohet nëpërmjet të folurit të Tij të përjetshëm hyjnor (kelamullah). Botët dhe multiverset Zoti i krijon; botët janë bërë, kanë ardhur në qenësi. Por Fjalët e Zotit Ai nuk i krijon; përkundrazi, Ai, si i Përjetshmi pa fillim dhe pa mbarim, i flet ato si diçka që është e Tij, si diçka që nuk është e krijuar, si diçka që nuk ka ardhur në qenësi. Megjithatë, kjo në vetvete është një teologji e ndërlikuar; më mirë kanë kaluar ata që janë ndalur te premisat e saj fillestare, sesa ata që janë përfshirë në shtjellime të gjata dhe të rënda teologjike rreth saj.
Në vende të ndryshme të Kurʼanit do ta gjejmë promovimin e parimit që thotë se Zoti shpallet dhe shfaqet (edh-Dhahir). Sureja el-Hadid (57:3) e shpall këtë: "Ai (Zoti) është i Pari, i Fundit, i Dukshmi dhe i Padukshmi…"
Zoti si i Dukshmi (edh-Dhahir, the Outward, Der Sichtbare…), këtu, por edhe në kontekste të ndryshme në mbarë Kurʼanin, nënkupton dhe shënon Zotin që shpallet, që manifestohet, që bëhet i njohshëm. Në lidhje me këtë është me vend të kujtohet sintagma latine Deus Revelatus, e cila në mënyrë të fuqishme përkon me termin kurʼanor edh-Dhahir: Zoti si Ai që është i dukshëm, që është i jashtëm, që del në pah. Manifestimi hyjnor nëpërmjet botëve të krijuara (el-‘alemin, ed-dunja, el-ahirah) dhe manifestimi hyjnor nëpërmjet shpalljes së Fjalëve dhe Fjalimit të Tij të Përjetshëm (Suhuf, Risalat, Tevrat, Zebur, Inxhil, Kurʼan) – të gjitha këto nënkuptohen në Kurʼan në shumë kuptime të këtij Libri, në themelin dhe në indin e tij të brendshëm.
Natyrisht, pyetjes “Pse Zoti u flet njerëzve?” është e vështirë t’i jepen përgjigje që do të pranoheshin në të njëjtën mënyrë si pranohen përgjigjet ndaj pyetjeve “Pse uji vlon?” ose “Pse dy plus dy bëjnë katër?”.
Dhe, kur jemi te pyetja “Pse Zoti u flet njerëzve?”, Fjala Hyjnore e Kurʼanit na sugjeron ta pranojmë një hierarki të një shumësie besimesh: A) Që të besojmë se Universi është i krijuar, është e nevojshme të besojmë në Zotin Krijues të Përjetshëm dhe të Amshuar; B) Që të besojmë në Botën tjetër ose në Botën e Ardhshme, është e nevojshme të besojmë se kjo Botë do të shuhet; C) Që të besojmë se ne, njerëzit, nuk e kemi krijuar vetveten, është e nevojshme të besojmë se ne kurrë nuk mund ta bëjmë vetveten qenie të pavdekshme. Dhe kështu me radhë. Nuk është pa bazë të pohohet se Kurʼani na sugjeron që, përpara çdo besimi të caktuar, duhet pasur dhe kërkuar – vetë besimin!
Sipas Kurʼanit, duket sikur është pak ajo që njeriu dhe njerëzimi shohin në qiej, në Univers. Fjala Hyjnore e Kurʼanit na kujton (sureja el-Mulk, 67:3–4) se shikimi i njeriut, i drejtuar kah qiejt – një shikim që vetë Zoti e nxit dhe e inkurajon – në fund i kthehet njeriut si një shikim “i lodhur dhe i rraskapitur”: "Ai është që krijoi shtatë qiej palë mbi palë. Në krijimin e Mëshiruesit nuk mund të shohësh ndonjë kontrast, andaj drejto shikimin se a sheh ndonjë çarje? Mandej, herë pas here drejto shikimin, e shikimi do të kthehet të ti i përulur dhe i molisur."
Pikërisht ndoshta sepse njeriu nuk është në gjendje t’i shohë të gjitha multiverset, nga ato anë të dukshme dhe të padukshme të universit dhe të botëve shfaqet Fjala Hyjnore, e drejtuar njeriut dhe njerëzimit, si një lloj kompensimi për kufizimin njerëzor në përfshirjen dhe soditjen e Qenies. Kurʼani dëshmon me ngulm se për Zotin është jashtëzakonisht e rëndësishme ajo që njerëzit e shohin në Univers, por po aq edhe ajo që nuk e shohin (sureja el-Hakkah, 69:38–39): "Pra, Unë betohem në atë që e shihni!Edhe në atë që nuk e shihni!"
Janë të shumta arsyet, prandaj ky Fjalim Hyjnor e dëshmon Zotin si Thelbin dhe Plotninë e Botëve. Sipas Kur’anit, universi ose multiversi (el-buruxh; shih 85:1) nuk qëndron i zbrazët si një hapësirë e frikshme dhe kërcënuese, por është Zoti Ai që multiversit ia jep kuptimin, domethënien dhe vlefshmërinë e tij, dhe këtë më së shpeshti nëpërmjet Fjalës së Tij. Prandaj, dhe pikërisht për këtë arsye, Shpallja Hyjnore i shfaqet njeriut jo vetëm nëpërmjet krijimit të multiversit, por edhe nëpërmjet dërgimit të Fjalës Hyjnore, e cila arrin te njeriu dhe te njerëzimi. Fjala Hyjnore e fton njerëzimin të përgjigjet jo vetëm ndaj Zotit, por edhe ndaj multiversit, duke menduar për të, duke e intuituar, duke e kontempluar…, edhe pse, pas gjithë kësaj, botët e multiversit mund t’i duken njeriut të largëta, të paarritshme dhe madje të frikshme.
Kur’ani kumton, drejtpërdrejt ose tërthorazi, se ky Fjalim Hyjnor për njerëzimin është një fuqi kohezive, një shkallë jashtëzakonisht e madhe, me anë të së cilës njeriu mund të ngjitet për ta arritur kuptimin e jetës së vet dhe për t’i dhënë kuptim botës, madje edhe për të gjetur ngushëllim dhe mjete vepruese që të mos çmendet përballë skenës së botës.
Me shumë gjasë, këto janë arsyet pse Kur’ani për veten e tij thotë se është “udhëzim” (huda, 2:2) për njerëzimin, “shërim për shqetësimin në kraharorë” (shifa’un lima fi’s-sudur, 10:57), “këshillë” (meu’idhah, 10:57), “mëshirë” (rahmeh, 17:82) e drejtuar ndaj njerëzimit; pastaj se është “e vërteta” e shpallur (el-hakk, 2:26) mbi Absolutin, “provë e qartë” (burhan, 4:174), “shpjegim i qartë” (bejan, 3:138), e kështu me radhë. Dhe, ashtu si Fjala Hyjnore e Kur’anit që i paraqet këto cilësime për veten e saj, ajo me to njëkohësisht u referohet edhe skenave të multiversit. Edhe pse Kur’ani e përmend “qiellin” (es-sema’, p.sh. 3:5) në njëjës, në të gjendet një mori e madhe përmendjesh të “qiejve” (es-semavat, p.sh. 2:33), pra: në shumës! Për njeriun, Fjalimi Hyjnor është “shërim për shqetësimin në kraharor” që ai e ndien përballë pamjeve madhështore të botëve. Duhet pasur parasysh edhe një farë ‘roli terapeutik’ i shpalljes së Fjalës Hyjnore ndaj njeriut dhe njerëzimit.
2. Fjalët, Emrat dhe Të folurit janë gjëja e parë të cilën Zoti ia mëson njeriut
Nga faqet e Biblës dhe të Kurʼanit mësojmë se nuk janë ritet, rregullat, kultet dhe ritualet ato të cilat Zoti ia mëson njeriut në radhë të parë, por janë, në të vërtetë, fjalët ose “emrat” (el-esmaʼ, shih 2:31), si dhe të folurit (el-bejan, shih 55:4). Sureja el-Bekara (2:31) e shpall në mënyrë bindëse Zotin si “Mësuesin” e njeriut, si Atë që ia mëson (ʻal-leme) njeriut emrat: "E Ai (Zoti) ia mësoi Ademit të gjithë emrat (e sendeve)…"
Në të vërtetë, përveçse Zoti ia “mëson” njeriut emrat ose fjalët, Zoti këta emra apo këto fjalë ia shpall njeriut me anë të Dërgesave të Tij (risalat, 7:62), Fletëve (suhuf, 20:133), Psalmeve (zubur, 3:184) dhe Librave (kutub, 2:285). Praktikisht, sipas Kurʼanit (2:31), akti i parë i rëndësishëm i drejtpërdrejtë i të folurit hyjnor ndaj njeriut ishte pikërisht ky: që Zoti t’ia “mësonte” njeriut emrat e të gjitha gjërave, domethënë t’ia shpallte këta emra që në fillimin e vetë qenies njerëzore.
Kjo gjë shihet po aq qartë edhe në Bibël (Zanafilla, 2:19–20): "Pasi Zoti Hyj i kishte formuar prej dheut të gjitha kafshët e gjalla të fushës dhe të gjithë shpendët e qiellit, i solli te njeriu, për të parë, se si do t’i quajë, sepse secila kafshë e gjallë do të mbante atë emër, me të cilin do ta quante njeriu. Njeriu ia ngjiti emrin përkatës secilës bagëti, secilit shpend të qiellit dhe secilës egërsirë të fushës..."
Ky shqiptim i fjalëve dhe i emrave nga ana e njeriut, të cilat ia ka mësuar Zoti, ndodh në “afërsinë e Zotit”. Sikur Zoti ta realizojë “afërsinë e Tij me njeriun” nëpërmjet Fjalës, Ligjërimit dhe Emrave të Vet – dhe e gjithë kjo bëhet edhe pronë e njeriut. Librat Hyjnorë ia mësojnë njeriut “guximin e të shprehurit”; të folurit është diçka e jashtëzakonshme, diçka që i përket njëkohësisht edhe Kësaj, edhe Asaj Bote. Është karakteristike se në suren el-Bekara (2:37) thuhet shprehimisht se, pas dëbimit të njeriut nga Xheneti, ishin Fjalët Hyjnore (kelimat) ato që i erdhën në ndihmë njeriut, që e prekën thellë, e shtynë drejt pendimit, dhe kështu Zoti ia pranoi pendimin dhe e fali: "E Ademi prej Zotit të vet pranoi disa fjalë, prandaj Ai ia fali (gabimin)…"
Pyetja “Pse Zoti u flet njerëzve?” në Kurʼan nënkuptohet brenda përgjigjes mbi arsyeshmërinë e dërgimit të Librave Hyjnorë. Sureja Ibrahim (14:1) e shpreh këtë në mënyrë krejt të shkurtër dhe të qartë: Libri i Zotit është aty që i Dërguari i Tij t’i nxjerrë njerëzit “nga errësirat në dritë” (mine’dh-dhulumati ile’n-nuri).
Ky “operacion i nxjerrjes së njerëzve nga errësirat në dritë” ndodh me anë të Fjalëve të Zotit, të cilat, sapo njeriu i pranon – qoftë edhe në nivelin e thjeshtë të shqiptimit – bëhen pronë e tij shpirtërore. Në të vërtetë, këto janë po ato Fjalë, ose po ata “Emra”, të cilët Zoti ia mësoi njeriut që në vetë “fillimin e tij”. Në Islam, fjalët e Kurʼanit (pra Fjalët Hyjnore) janë bërë mjeti kryesor i kryerjes së adhurimit (ibadetit). Çfarë misteri i ka destinuar Zoti njeriut, që ky ta thërrasë Atë thjesht nëpërmjet shqiptimit të Kurʼanit në namaz, salah, duʻa, lutje, pëshpëritje, psherëtima devocioni, përkujtim të Zotit, pra në dhikr?
Ndoshta këtu është e dobishme, në kërkim të përgjigjes ndaj pyetjes pse Fjala Hyjnore iu dërgua dhe iu dhurua njeriut, të rikujtohet një përkujtim hyjnor për yjet në qiej, përkujtim i cili gjendet në Kurʼan (6:97): "Ai është, që krijoi yjet për ju që me ta të orientoheni në errësira kur jeni në tokë ose në det."
Kur Fjalët Hyjnore zbresin te njerëzit në tokë, kjo është sikur drita e yjeve që ia tregon njeriut rrugën dhe orientimin, si në tokë ashtu edhe në det. Në komentimet e Kurʼanit, shpallja graduale e Kurʼanit quhet tenxhimu’l-kurʼan, ose, e përkthyer simbolikisht, “zbritja e ngadalshme apo rrezatimi etapë pas etape i dritës së yjeve, me qëllim që të shpërndahen errësirat e humbjeve dhe bredhjeve të njeriut pa orientim."
Nga gjuha boshnjake: Rehan Neziri
