Rehan Neziri
Ruajtja e identitetit fetar dhe kombëtar në Perëndim:
sfida, dilema dhe horizonte shprese
Në një botë gjithnjë e më të ndërlidhur, ku lëvizja e njerëzve, ideve dhe kulturave është bërë realitet i përditshëm, çështja e identitetit merr një rëndësi të veçantë, sidomos për muslimanët që jetojnë në shoqëritë perëndimore. Pyetja themelore që shtrohet nuk është vetëm “ku jetojmë?”, por më thellë se kaq: kush jemi, çfarë na përcakton dhe si mund ta ruajmë vetveten pa u izoluar nga shoqëria ku jetojmë?
Çfarë është identiteti?
Identiteti shfaqet në përgjigjen që i japim pyetjes “Kush jam?”. Ai lidhet me ndjesinë e të qenët i njëjtë me vetveten përkundër ndryshimeve të vazhdueshme të brendshme dhe të jashtme. Edhe pse njeriu ndryshon në mendime, përvoja dhe role shoqërore, ai ruan një ndjenjë vazhdimësie, një “bosht” që i jep kuptim jetës së tij.
Identiteti nuk është thjesht diçka e brendshme. Ai krijohet në një ndërthurje të vazhdueshme mes botës së brendshme subjektive dhe realitetit shoqëror përreth. Pikërisht këtu lind sfida: si të harmonizohet ajo që ndiejmë dhe besojmë me pritshmëritë, normat dhe kulturën e mjedisit ku jetojmë.
Nga identiteti si thelb, te identiteti si proces
Për një kohë të gjatë, identiteti është kuptuar si një thelb i pandryshueshëm, si një substancë që trashëgohet dhe mbetet e njëjtë gjatë gjithë jetës. Sipas këtij këndvështrimi, sjellja e jashtme e njeriut duhet të jetë gjithmonë pasqyrim i drejtpërdrejtë i esencës së tij të brendshme.
Megjithatë, mendimi bashkëkohor e sheh identitetin si një proces dinamik, që formësohet vazhdimisht përmes përvojave jetësore, marrëdhënieve shoqërore dhe kontekstit kulturor. Njeriu nuk ka vetëm një identitet të vetëm, por disa shtresa identitare që bashkëjetojnë: fetare, kombëtare, kulturore, profesionale. Këto shtresa nuk e mohojnë njëra-tjetrën, por kërkojnë ekuilibër dhe mençuri në menaxhim.
Në këtë pikë është e rëndësishme të theksohet se rreziku lind atëherë kur identiteti absolutizohet dhe trajtohet si diçka e ngrirë. Kjo qasje haset si në lëvizjet politike djathtiste-populiste, ashtu edhe në disa rryma konservatore islame, të cilat e shohin identitetin si diçka që duhet ruajtur me fanatizëm, pa hapësirë për reflektim dhe përshtatje.
Identiteti fetar dhe ai kombëtar
Identiteti kombëtar lidhet me ndjesinë e përkatësisë ndaj një kombi apo shteti dhe ndërtohet mbi elemente si gjuha, historia, kultura, territori, etnia dhe feja. Nga ana tjetër, identiteti fetar islam përfshin besimin (imanin), praktikën (islamin), moralin (ahlakun), kulturën islame, historinë, traditën dhe ndjenjën e përkatësisë ndaj ummetit.
Realiteti na tregon se ka fe me shumë popuj dhe popuj me shumë fe. Islami jetësohet në forma të ndryshme kulturore nëpër botë, duke e ruajtur thelbin e tij, por edhe duke marrë ngjyrime të ndryshme lokale. Kjo është dëshmi se diversiteti nuk e cenon besimin, përkundrazi, e pasuron përvojën islame.
Feja në Perëndim: nga sekularizmi te rikthimi fetar
Shoqëritë perëndimore kanë kaluar nga një fazë e theksuar e sekularizmit – ku feja u shty në sferën private – drejt një realiteti post-sekular, ku feja rikthehet si faktor shoqëror. Në këtë kontekst të “modernitetit të shumëfishtë”, muslimanët përballen me dy rrugë të skajshme: asimilimin ose izolimin.
Asimilimi nënkupton heqjen dorë nga identiteti personal për t’u shkrirë plotësisht në një identitet tjetër. Kjo rrugë shpesh zgjidhet për komoditet, për të mos rënë në sy dhe për ta shmangur lodhjen e ballafaqimit me dallimet. Por çmimi i saj është i lartë: humbja e vetvetes.
Alternativa më e shëndetshme është integrimi – pjesëmarrja aktive në shoqërinë vendase duke i ruajtur veçantitë fetare, kulturore dhe kombëtare. Integrimi është një proces dykahësh: kërkon pranimin nga shoqëria pritëse, por edhe përgjegjësi nga ana e migrantëve.
Rrugë praktike drejt një integrimi të mençur
Integrimi i suksesshëm nënkupton respektimin e ligjeve dhe rendit kushtetues, mësimin e gjuhës së vendit, pjesëmarrjen aktive në jetën shoqërore, ekonomike dhe politike, si dhe gatishmërinë për ta riformuluar identitetin si proces, jo si mur mbrojtës. Ky riformulim nuk do të thotë braktisje e parimeve islame, por rilexim i tyre në dritën e kontekstit kohor dhe hapësinor.
Themelimi i komuniteteve dhe i organizatave është i domosdoshëm për ndjenjën e përkatësisë, por këto nuk duhet të shndërrohen në geto të mbyllura. Parimi udhërrëfyes mbetet ai i Pejgamberit a.s.: “Njeriu më i dashur te All-llahu është ai që është më i dobishëm për njerëzit”. Ky parim e vendos dobinë shoqërore në zemër të besimit.
Shembuj frymëzues dhe horizonte shprese
Mendimtarët muslimanë bashkëkohorë theksojnë se identiteti i muslimanit është i hapur, dinamik dhe i bazuar në parime, por gjithmonë në dialog me realitetin. Muslimani në Perëndim nuk duhet të jetë as “musliman pa Islam”, as “musliman që jeton në Evropë, por jashtë Evropës”.
Shembull domethënës mbetet Jusufi a.s., i cili, edhe pse jetoi në mërgim, mori përgjegjësi të larta shtetërore dhe kontribuoi për të mirën e shoqërisë ku jetonte, pa e humbur identitetin e tij fetar. Ky model na mëson se besimi i fortë dhe angazhimi shoqëror nuk e përjashtojnë njëri-tjetrin, por ecin dorë për dore.
Në përfundim, ruajtja e identitetit fetar dhe kombëtar në Perëndim nuk është një betejë për t’u mbyllur, por një proces për t’u jetuar me vetëdije, besim dhe urtësi. Ajo kërkon thellësi shpirtërore, inteligjencë shoqërore dhe guxim moral për të qenë vetvetja, duke qenë njëkohësisht pjesë aktive dhe e dobishme e shoqërisë ku jetojmë.
