Rehan Neziri
Sa më shumë fetar, aq më pak përdorim të mendjes?!
(Një keqkuptim i rrezikshëm i Islamit)
Hyrje
Kohëve të fundit, sidomos në mesin e disa të rinjve, po krijohet një përshtypje gjithnjë e më shqetësuese: për t’u bërë fetar më i mirë dhe më i devotshëm, njeriu duhet “ta fikë mendjen”. Mendja, sipas këtij këndvështrimi, nuk paska pothuajse asnjë vlerë në çështjet fetare. Përkundrazi, ajo shihet si e rrezikshme, sepse është e gabueshme, e kufizuar dhe, si e tillë, qëndron përballë fesë, madje në kundërshtim me të.
Kjo mënyrë të menduari nuk është vetëm problematike; ajo është thellësisht e huaj për frymën e Islamit dhe për traditën e tij të pasur intelektuale. Ajo krijon një përçarje artificiale mes fesë dhe arsyes, mes shpalljes dhe mendimit, duke e reduktuar besimin në një akt bindjeje mekanike, pa reflektim, pa pyetje dhe pa kuptim të thellë.
Literalizmi fetar dhe mohimi i mendjes
Si në çdo fe tjetër, edhe në Islam ekzistojnë grupe dhe individë që tekstet fetare i marrin vetëm në formën e tyre më të drejtpërdrejtë, fjalë për fjalë, pa toleruar asnjë lloj interpretimi tjetër. Sidomos kur kemi të bëjmë me shprehje që kanë më shumë se një kuptim, me metafora, alegori ose me tekste të lidhura ngushtë me rrethana të caktuara historike dhe shoqërore, këta njerëz refuzojnë çdo përpjekje për t’i kuptuar ato përtej sipërfaqes.
Në këtë qasje injorohet ajo që në traditën islame ka qenë gjithmonë thelbësore: konteksti, qëllimi, intenca dhe synimi përfundimtar i tekstit. Me një fjalë, injorohet ajo që dijetarët muslimanë e kanë quajtur gjithmonë hikmeh (urtësi) dhe mekasid (qëllimet e larta të mësimit hyjnor).
Po, është e vërtetë që baza e fesë islame është Kur’ani dhe sunneti. Tekstet e tyre janë të ruajtura, të transmetuara me përpikëri dhe të njohura mirë. Mirëpo, këto tekste nuk flasin vetvetiu; ato kuptohen, interpretohen dhe zbatohen përmes mendjes njerëzore. Nuk ka fe “të pastër” jashtë procesit të të kuptuarit njerëzor.
Padrejtësia që i bëhet Islamit me anë të ngurtësimit
Duke u mbështetur vetëm në literalizëm fetar, ne i bëjmë padrejtësi vetë Islamit. Ne e cungojmë, e ngurtësojmë dhe e redukojmë atë në një sistem rregullash të thata, pa shpirt dhe pa elasticitet. Ndërkohë, Islami historikisht ka qenë një fe e gjallë, dinamike, shumëdimensionale dhe po aq komplekse sa vetë jeta njerëzore.
Islami i flet njëkohësisht: të arsimuarit dhe të paarsimuarit, bujkut dhe shkencëtarit, punëtorit fizik dhe intelektualit, besimtarit të thjeshtë dhe filozofit të thellë.
Ta reduktosh Islamin sikur të ishte fe vetëm për bujkun e pashkolluar, duke i shpërfillur nevojat dhe kapacitetet e njerëzve me nivel të lartë intelektual, është një tradhti ndaj universalitetit të fesë. Islami nuk e ka frikë mendjen e fortë; përkundrazi, ai e fton atë të mendojë, të reflektojë dhe të kuptojë.
Fenomeni shqetësues i disa të rinjve sot
Pikërisht këtë gabim po e bëjnë disa të rinj sot: shpesh të paarsimuar ose të pashkolluar, si në kuptimin e përgjithshëm ashtu edhe në atë fetar, ata priren ta kuptojnë fenë në mënyrë të ngushtë, të ngurtë dhe mekanike. Në këtë proces, arsyes dhe intelektit njerëzor nuk u njohin kurrfarë vlere; përkundrazi, i shohin si kërcënim për fenë.
Sipas tyre, mendimi i thellë “e prish fenë”. Ata nuk janë të gatshëm ta pranojnë se njerëzit me kapacitete më të larta intelektuale mund, duan dhe madje duhet ta kuptojnë fenë ndryshe nga ata. Mesazhi i pashprehur, por i qartë, i tyre është ky: “Mos mendoni shumë. Fenë keni të drejtë ta kuptoni vetëm ashtu siç e kuptojmë ne. Kjo është feja e vërtetë. Çdo kuptim tjetër është devijim.”
Kjo mendësi përjashtuese dhe autoritare është thellësisht problematike dhe në kundërshtim me traditën klasike islame, ku pluraliteti i mendimeve ka qenë normë, jo përjashtim.
Epoka digjitale dhe përhapja masive e problemit
Sot jetojmë në një kohë kur pothuajse kushdo ka qasje në botën digjitale dhe mundësi t’i shprehë publikisht mendimet e veta, qofshin ato të bazuara apo jo. Në këtë realitet, interpretimet e cekëta, të gabuara dhe të paargumentuara fetare përhapen me shpejtësi marramendëse, duke krijuar konfuzion, përçarje dhe lodhje shpirtërore te muslimanët.
Problemi nuk është se njerëzit mendojnë ndryshe; problemi është kur mosmendimi shitet si devotshmëri, ndërsa reflektimi demonizohet si devijim.
Përmbyllje
Qasja thjesht literaliste ndaj fesë, e cila e shpërfill mendjen dhe intelektin njerëzor, i injoron shprehjet metaforike dhe alegorike të teksteve fetare, nuk i merr parasysh kontekstet kohore, gjeografike dhe sociologjike të shpalljes dhe, mbi të gjitha, i anashkalon synimet e larta (mekasid) që ato tekste synojnë t’i realizojnë, i bën dëm fesë. Ajo u bën dëm muslimanëve dhe shoqërisë në tërësi.
Një fe e cunguar, e reduktuar vetëm në nivelin intelektual të të pashkolluarve, nuk është shenjë devotshmërie, por një rrezik serioz – një bombë ideologjike që mund të shpërthejë në çdo çast.
Islami nuk kërkon fikjen e mendjes, por ndriçimin e saj.
