VARRIMI PA CEREMONI
Rasti i varrimit të të ndjerit akademik Rexhep Qosja, i kryer në heshtje, vetëm në praninë e rrethit më të ngushtë familjar, pa ceremoni fetare e civile, sipas amanetit të tij personal, më preku thellë në një nyje të brendshme që prej kohësh po më rëndon në shpirt: keqpërdorimi i ceremonive të varrimit.
Nuk marr përsipër të jap gjykime përzgjedhëse dhe vlerësuese mbi këtë rast; përkundrazi, e marr si një pikënisje reflektimi për një plagë që, edhe pse shpesh e heshtur, po zgjerohet në vetëdijen tonë kolektive.
Vdekja është stacioni i fundit ekzistencial i njeriut në këtë botë, ndaj si i tillë është një çast solemn që kërkon përulësi, dinjitet dhe heshtje kuptimplote. I ndjeri meriton nderimet më të larta dhe lutjet më të sinqerta drejtuar Zotit për shpirtin e tij. Familja dhe të afërmit e tij kanë nevojë, më shumë se në çdo çast tjetër, për ngushëllim, për fjalë që nuk e rëndojnë, por e lehtësojnë dhimbjen. Dhe megjithatë, pikërisht këtu, në këtë moment të shenjtë, ndodh shpesh një devijim i rëndë: vdekja shndërrohet në skenë, ndërsa dhimbja në instrument.
Ajo që ma shpon ndërgjegjen është ky transformim i heshtur, por brutal: nga përkujtimi i të ndjerit në ekspozimin e vetvetes; nga lutja në retorikë; nga përulësia në madhështi të rreme.
Këto deformime nuk janë të rastësishme, ato po krijojnë një sistem të mbrapshtë. Ato shfaqen në çdo hallkë të ceremonisë mortore: gjatë lutjeve, në namazin e xhenazes tek ne muslimanët, në kortezhin mortor, dhe sidomos në çastin e varrimit, pikërisht aty ku njeriu duhet të jetë më i heshtur, më i vërtetë, më i zhveshur nga egoja.
Aty, në vend të fjalëve të fundit që burojnë nga zemra, dëgjon shpesh ligjërime të fryra, të ngarkuara me vetëlavdërim të të gjallëve. Aty sheh servilizëm të ulët ndaj strukturave partiake, dhe në vend të kujtimit të një jete të përfunduar, shpërndahen mesazhe të fshehta apo të hapura kundër “tjetrit”. Aty i ndjeri bëhet pretekst, ndërsa të gjallët protagonistë.
Edhe më tronditëse është kur disa figura fetare, në vend që të shprehin mëshirë e bashkëdhimbje dhe të ofrojnë ngushëllim, e marrin përsipër rolin që nuk u takon: atë të gjykatësit të fundit. Flitet për tmerrin e varrit, për ndëshkimin hyjnor, për ferrin e “të tjerëve”, ndërkohë që para tyre qëndron një i vdekur, një i afërm, një njeri që sapo është dorëzuar në mëshirën e Zotit. A nuk është ky një çast për mëshirë, e jo për frikësim?
Këta manipulues – qofshin fetarë apo politikë – e njohin mirë psikologjinë e momentit: e dinë se dhimbja e bën njeriun të pambrojtur, të hapur, të ndjeshëm. Dhe pikërisht në këtë çast ata e devijojnë vëmendjen nga i ndjeri drejt vetvetes. Ky është një instrumentalizim i ndjenjës, një përvetësim i pikëllimit. Dhe si i tillë, ai është jo vetëm i ulët, por edhe thellësisht johuman dhe jofetar.
Pamja plotësohet nga një tjetër fenomen: fotografia. Imazhe të shumta të liderëve fetarë e politikë që marrin pjesë në varrime qarkullojnë si dëshmi e pranisë së tyre, duke e zhvendosur edhe një herë qendrën e vëmendjes – nga i vdekuri tek i gjalli, nga përkujtimi te shfaqja.
Në dritën e këtyre realiteteve, pashmangshëm lind një pyetje që e prek thelbin e dinjitetit njerëzor: a është ende e mundshme të varrosemi me dinjitet, pa u shndërruar vdekja jonë në instrument të të papërgjegjshmëve?
Përgjigjja nuk qëndron në refuzimin e ceremonisë, dhe nuk do të duhej të ndodhte kjo, por në rikthimin e saj në thelbin e vet: thjeshtësi, sinqeritet, përulësi. Ajo qëndron në kërkesën për heshtje, për një lamtumirë pa zhurmë, pa skenografi, pa protagonizëm të rremë.
Sepse në fund, ajo që i mbetet njeriut nuk është jehona e fjalimeve, por pesha e lutjeve; jo madhështia e ceremonisë, por qetësia e kujtimit. Dhe ndoshta, pikërisht aty – në atë heshtje të pastër – qëndron nderimi më i vërtetë për të vdekurin.
Kreuzlingen, 28 prill 2026
